HISTORIA

Pierwsza wzmianka o miejscowości pochodzi z 1329 roku. Na skraju puszczy, przy pruskiej osadzie Rast, Krzyżacy wybudowali drewnianą strażnicę nazwaną Rastenburg. Znajdowała się ona prawdopodobnie na wzgórzu nad rzeką Guber, w miejscu, gdzie około pół wieku później wybudowano stojący do dnia dzisiejszego obronny kościół św. Jerzego. Zadaniem strażnicy i osadzonej w niej załogi była obrona tej części państwa zakonnego przed licznymi wyprawami litewskimi; był to także punkt etapowy w krzyżackich wyprawach na Litwę. Strażnica, dwukrotnie zdobywana i palona przez Litwinów - 3 listopada 1345 roku przez wojska książąt Olgierda i Kiejstuta oraz 22 lutego 1347 roku była każdorazowo odbudowywana, położona przy niej osada zaludniała się nowymi mieszkańcami.
11 listopada 1357 roku komtur Bałgi Johan Schindekopf nadał osadzie przywilej lokacyjny na prawie chełmińskim. Zapewne w tym czasie rozpoczęto budowę murowanego zamku usytuowanego w południowo - wschodnim narożniku murów miejskich.
W XV wieku mieszkańcy Rastenburga kilkakrotnie buntowali się przeciw władzy Zakonu. W 1410 roku rycerz Johart i burmistrz Barddyne poddali miasto królowi polskiemu. W 1440 roku Rastenburg był jednym z założycieli Związku Pruskiego. W 1454 roku zbuntowani mieszczanie zajęli zamek, a krzyżackiego prokuratora Wolfganga Sauera utopili w stawie młyńskim.
Po sekularyzacji zakonu, w 1525 roku nastąpił około stuletni okres świetności miasta, któremu kres położyły liczne epidemie (w 1625 roku zmarło w wyniku epidemii 2.500 osób w mieście i okolicy) oraz wybuch I wojny polsko - szwedzkiej. Kolejne wojny i epidemie przyczyniły się do upadku miasta. Dopiero około połowy XIX wieku dla Rastenburga nadszedł okres rozwoju. Miasto uzyskało połączenie kolejowe z większymi miastami prowincji. Powstało wówczas wiele nowych zakładów przemysłowych oraz instytucji użyteczności publicznej.
Kolejny kryzys, który przyniósł ze sobą wybuch I wojny światowej trwał do lat 30 - tych XX wieku. W końcu stycznia 1945 roku, po zajęciu miasta przez wojska radzieckie zamek i większa część staromiejskiej zabudowy miasta zostały spalone.
Z powstaniem herbu Kętrzyna wiąże się następująca legenda:
W okolicznych lasach grasował niedźwiedź dający się mocno we znaki osadnikom. Czynił on szkody nawet w pobliżu miasta. Nic więc dziwnego, że okoliczni mieszkańcy postanowili zabić groźnego zwierza. Zorganizowano obławę i w czasie pościgu niedźwiedź został raniony. Rana jednak nie była śmiertelna, drapieżnik uciekł i schronił się w gęstym mateczniku, z którego nie miał się siły wydostać. Tam został zabity. Na mapach niemieckich miejsce tego wydarzenia lokalizowano na wzgórzu w pobliżu Zalesia Kętrzyńskiego.

ZABYTKI

Zamek krzyżacki - zwiedzanie miasta najlepiej rozpocząć od największej atrakcji - zamku z drugiej połowy XIV w. W zamku mieści się muzeum im. Wojciecha Kętrzyńskiego ze zbiorem obrazów, rzeźb i przedmiotów pochodzących z XV-XIX w. Na piętrze znajduje się stała wystawa poświęcona Wojciechowi Kętrzyńskiemu, patronowi miasta.
Budowę zamku w południowo-wschodnim narożniku miasta rozpoczęto prawdopodobnie po nadaniu osadzie praw miejskich w 1357 r. Jest to obiekt trzyskrzydłowy zbudowany na planie zbliżonym do kwadratu wokół niewielkiego dziedzińca. W reprezentacyjnym skrzydle północnym mieścił się refektarz, pomieszczenia mieszkalne krzyżackiego urzędnika - prokuratora oraz kaplica. Zamek otoczono murem z trzema basztami w narożnikach i przejazdem bramnym od strony miasta. W zamku i przylegającym do niego folwarku mieściły się: kuchnia, browar, młyn, piekarnia, spichlerz, spiżarnia, zbrojownia, prochownia, kaplica i więzienie. W czasie wojny trzynastoletniej, w roku 1454 mieszczanie opanowali zamek. Uwięzili wtedy i następnie zgładzili ówczesnego prokuratora zakonnego Wolfganga Sauer'a. Po 1525 r. zamek pozostawał siedzibą starostów książęcych. Zamek był wielokrotnie przebudowywany. Na dziedzińcu dobudowano okrągłą wieżę z klatką schodową, rozebrano górne kondygnacje skrzydła północnego, wykonano nowe otwory okienne i zmieniono niektóre partie murów.
W 1945 roku wojska sowieckie spaliły zamek. Został on odbudowany w latach 1962-67. Zewnętrzny wygląd zrekonstruowano według XIX-wiecznych rysunków C. Steinbrechta odtwarzając gotycką bryłę budowli. Obecnie mieści się tu m.in. Muzeum im. Wojciecha Kętrzyńskiego oraz Miejska Biblioteka Publiczna im. Wojciecha Kętrzyńskiego. W Muzeum eksponowane są wystawy stałe i czasowe. Znajduje się tu niezwykle interesująca kolekcja rzeźby gotyckiej, zabytki rzemiosła artystycznego oraz meble z XVII-XIX w. Na szczególną uwagę zasługuje zbiór epitafiów i chorągwi pogrzebowych, w tym unikatowa na skalę europejską dziecięca chorągiew pogrzebowa trzyletniego Botho zu Eulenburg z 1667 r. W bibliotece muzealnej i archiwum zgromadzony jest bogaty księgozbiór o tematyce regionalnej oraz zbiór dokumentów z dawnego archiwum miejskiego.
Przed zamkiem umieszczono tablicę upamiętniającą spotkanie polskich oddziałów wchodzących w skład armii napoleońskiej pod dowództwem generałów J.H. Dąbrowskiego i J. Zajączka, do którego doszło w Kętrzynie 21 czerwca 1807 r., po bitwie pod Friedlandem (14 czerwca).

Kościół gotycki - Unikalnym zabytkiem znajdującym się w południowo-zachodnim narożniku miasta jest gotycki kościół otoczony pozostałościami miejskich murów obronnych z basztami. Świątynia zbudowana w II połowie XIV wieku przez Krzyżaków, a rozbudowana w początku wieku XV jest rzadkim przykładem obronnej architektury sakralnej. Trzynawowa, ceglana świątynia z czworobocznymi wieżami sprawia wrażenie zamku.
Ponad 40-metrowa wieża zachodnia, pełniąca niegdyś funkcję wieży obserwacyjnej oraz 32,5-metrowa dzwonnica wspaniale komponują się z bryłą kościoła. Na wieży dzwonnej znajdują się trzy staliwne dzwony. We wnętrzu kościoła można zauważyć odchylenie prezbiterium w stosunku do osi nawy głównej, co jest rzadkością zarówno w Polsce jak i w Europie. Ze środka nawy głównej można zaobserwować jedynie dwa z trzech okien prezbiterium. Niewątpliwą atrakcją bazyliki jest kryształowe sklepienie wykonane w 1515 r. przez mistrza Matza z Gdańska. Cennym zabytkiem z dawnego, poreformacyjnego wyposażenia kościoła jest ambona z 1594 r. w stylu niderlandzkiego manieryzmu Ciekawostką są dwie cele z XV wieku wiążące się najprawdopodobniej z funkcjami obronnymi kościoła, usytuowane w przyziemiu wieży zachodniej. Organy kościelne z 1721 r. dysponują trzema ręcznymi klawiaturami, jedną nożną, 41 głosami oraz dzwonami wbudowane zostały w XIX w. w neogotycki prospekt.
W nawie północnej znajduje się dawniejszy neogotycki ołtarz główny, z centralnie umieszczonym obrazem "Ukrzyżowania". Na międzymurzu, przy bazylice znajduje się lapidarium, w którym wyeksponowane są najcenniejsze i najciekawsze zabytki z cmentarzy rodowych i wojennych powiatu kętrzyńskiego.

Kościół Świętego Jana

W sąsiedztwie bazyliki św. Jerzego znajduje się kościół ewangelicki p.w. św. Jana. Kościół ten został wybudowany około 1480 roku początkowo jako niewielka kaplica cmentarna przy kościele św. Jerzego. Kaplica ta służyła także jako pomieszczenie pierwszej szkoły łacińskiej w Kętrzynie. Od reformacji odbywały się tu ewangelickie nabożeństwa w języku polskim. W 1546 r. książę Albrecht utworzył tu szkołę przygotowującą uczniów do dalszej nauki na Uniwersytecie w Królewcu. Wtedy także została zapoczątkowana rozbudowa kaplicy. W 1565 r. kościół przedłużono w kierunku południowym aż do murów obronnych. Nad świątynią dobudowano piętro, gdzie znajdowały się pomieszczenia lekcyjne i mieszkania nauczycieli. W latach 1691-1692 świątynię rozbudowano w kierunku północnym. Gruntowną renowację wnętrza przeprowadzono w 1817 r. kiedy to powstały drewniane sklepienie beczkowe.
W ołtarzu głównym z 1717 r. znajdują się malowane na drewnie obrazy: "Ostatnia wieczerza", "Ukrzyżowanie" i "Zmartwychwstanie" oraz rzeźby przedstawiające m.in. św. Piotra i Jana, a także przedstawienie pelikana z pisklętami - symbol ofiarnej miłości Bożej. Barokową ambonę z 1730 r. ozdabia 11 przedstawień na drewnie ze scenami Biblijnymi. Znajdujące się w kościele 11-to głosowe organy z 1830 r. zostały przewiezione w 1979 r. z byłego ewangelickiego kościoła w Bezławkach. Dzwon znajdujący się na dzwonnicy przy kościele pochodzi z 1843 r. Renowację świątyni rozpoczęto w 1979 r. Odrestaurowano ołtarz (1985 r.) i ambonę (2000 r.), przebudowano zabytkowy balkon nad wejściem świątyni. Przy tej okazji z Muzeum w Kętrzynie powróciła do świątyni rzeźba Mojżesza, która umieszczona była pierwotnie jako podstawa ambony. W roku 2004 przeniesiono organy na chór nad wejściem. Od reformacji (1525) do 1880 r. w kościele tym odbywały się nabożeństwa w języku polskim. Od 1880 r. do 1945 w świątyni odbywało się przygotowanie konfirmacyjne. Począwszy od 1946 r. kościół służy ewangelikom. Przez 10 lat Kętrzyn był siedzibą biskupa diecezji mazurskiej Kościoła ewangelicko-augsburskiego.

Loża Masońska

Loża wolnomularska pod nazwą "Drei Thore des Tempels" ("Trzy bramy Świątyni") w Kętrzynie została założona 9 października 1818 r. Podlegała ona Wielkiej Loży Narodowej Państwa Pruskiego. Pierwszym miejscem spotkań jej członków był budynek położony przy kościele św. Jerzego, należący do urzędnika Simona Küssnera, który w loży sprawował funkcję wielkiego mistrza. Po 23 latach loża przeniosła swoją siedzibę do budynku przy obecnej ul. Sikorskiego. Kolejnym mistrzem loży był Anton Brillowski, który rozpoczął zbiórkę pieniędzy na wybudowanie nowej siedziby loży. Budowę według projektu powiatowego architekta rozpoczęto w 1860 roku a ukończono w 1864. Piętrowy, niewielki budynek na planie prostokąta ozdobiony jest czterema ośmiobocznymi wieżyczkami w narożach. Pięcioboczny ryzalit z klatką schodową, kryty dachem namiotowym przylega do korpusu głównego od strony wschodniej. Neogotycki wystrój architektoniczny elewacji budynku i jego bryła są zapożyczeniami zaczerpniętymi z późnego gotyku angielskiego. Na parterze znajdował się przedsionek oraz pięć pomieszczeń (m.in. izba rozmyślań, szatnia) natomiast piętro zajmowały reprezentacyjne pomieszczenia z salą biesiadną. Ze względu na wybudowanie loży w miejscu dawnej fosy miejskiej, już po trzech latach od ukończenia budowy rozpoczęto jej remont, który przeprowadzano i w latach kolejnych. Dobudowano m.in. werandę i klatkę schodową.. Na początku XX w. założono instalację gazową i wodociągową. W latach 70-tych rozebrano płaski ryzalit na osi elewacji północnej. W czasie I wojny światowej loża przerwała działalność, którą wznowiła już w 1918 r. Przeprowadzono wówczas remont budynku, który 1925 r. stał się własnością kupca Maxa Rudzio. Jednak po dojściu nazistów do władzy loża "Trzech bram Świątyni" w Kętrzynie tak jak i inne loże wolnomularskie na terenie Niemiec została rozwiązana, a jej majątek został przejęty przez miasto. Po II wojnie światowej do lat 60-tych w budynku loży znajdował się Powiatowy Dom Kultury z salą projekcyjną i kinem. Przez następne lata budynek podlegał dewastacji. Po remoncie w latach 70-tych w budynku dawnej loży prowadził działalność Dom Kultury. W latach 1997 - 2000 budynek został gruntownie odrestaurowany. Obecnie znajduje się w nim siedziba Stowarzyszenia im. Arno Holza dla Porozumienia Polsko-Niemieckiego i restauracja "Loża".

Kościół Świętej Katarzyny

Kościół Świętej Katarzyny - neogotycki kościół św. Katarzyny z 1896r. ma kolorowe wnętrze z bogatym wyposażeniem z epoki. Swój obecny wygląd kościół zawdzięcza pracom remontowym ukończonym w roku 1956.

Ratusz

Ratusz przy Placu J.Piłsudskiego stoi eklektyczny ratusz, który został wybudowany w latach 1885-86 z inicjatywy burmistrza Wiewiórowskiego. Jest to trzykondygnacyjny budynek z czerwonej cegły. Uroczyste otwarcie nowego ratusza nastąpiło 30 grudnia 1886 r. W ratuszu, oprócz dwóch dużych sal na posiedzenia rady i komisji, znajdowały się biura, kasy, posterunek policji (w piwnicach), mieszkania burmistrza i odźwiernego.
W 1899 r. w wyniku pożaru ratusz uległ częściowo zniszczeniu. W 1920 r. przebudowano poddasze budynku. Do 1997 r. ratusz był nieprzerwanie siedzibą administracji miejskiej. Obecnie mieszczą się tu m.in. Urząd Stanu Cywilnego, Punkt Informacji Turystycznej i Promocji Miasta Kętrzyn oraz Kętrzyńskie Centrum Informacji.

Zachowane fragmenty XIV-wiecznych murów obronnych z basztą w północno-wschodnim narożniku dawnych fortyfikacji.
Budowa fortyfikacji miejskich trwała w latach 1350-1378. W końcowym kształcie obwarowania miejskie stanowiły nieregularny czworobok. Mury obronne na kamiennym cokole o szerokości 1,25 - 1,75 m i wysokości 10 m biegły od północy i zachodu po prostych łącząc się poprzez trzynaście baszt z obwarowaniem zamku. W części południowej przebieg murów dostosowano do ukształtowania terenu.
Obronność południowo-zachodniego narożnika wzmocnił kościół Św. Jerzego ze swymi odrębnymi murami i basztami, okrągłą - niedźwiedzią i cylindryczną wieżyczką Św. Józefa.

Narożników północno-zachodniego i północno-wschodniego broniły czworoboczne baszty (bastejony). Do miasta prowadziły dwie bramy: wysoka na północnej linii murów i młyńska w południowej oraz furta wodna w pobliżu kościoła Św. Jerzego.
Część fortyfikacji miejskich uległa zniszczeniu. Zachował się północny ciąg murów na całej prawie długości, a we fragmentach w części zachodniej i południowej oraz baszt w północno-wschodnim narożniku fortyfikacji.