Suwalski Park Krajobrazowy

Mazurskie Parki 2009-08-29

Suwalski Park Krajobrazowy (SPK) utworzony 12.01.1976 r. jako pierwszy park krajobrazowy w Polsce, położony jest na Pojezierzu Wschodniosuwalskim należącym do Pojezierza Litewskiego. Obejmuje Zagłębienie Szeszupy i tereny otaczające jez. Hańcza (najgłębsze jezioro w Polsce). Leży na obszarze 4 gmin - Jeleniewo, Wiżajny, Przerośl i Rutka-Tartak województwa podlaskiego. Powierzchnia parku wynosi 6284 ha (62,8 km2), w tym około 60% stanowią użytki rolne, 24% lasy , 10% wody , 4% bagna i 2% pozostałe grunty. Duże, otwarte przestrzenie odsłaniają rzeźbę polodowcową, która jest najcenniejszym walorem parku.

Reźba parku została ukształtowana przez plejstoceński (1 800 000 - 10 200 lat temu) lądolód skandynawski, a zwłaszcza przez ostatnie zlodowacenie północnopolskie. Miąższość osadów lodowcowych na omawianym terenie dochodzi do 280 m. Najwyższe wzniesienie osiąga 275 m n.p.m., a najniższym punktem w parku jest jez. Postawelek (146 m n.p.m.). Tak duże zróżnicowanie wysokości względnych jest rzadko spotykane w Polsce północnej. Głównymi formami rzeźby są wysoczyzny morenowe (wysoczyzna Szurpił i Krzemianki, wysoczyzna Dzierwan, wysoczyzna Hańczańska i wysoczyzna Gulbieniszk) oraz doliny rzeczne (Czarnej Hańczy i Szeszupy)
pn.-wsch. Polska, należy do mazurskiej dzielnicy klimatycznej. Ze względu na wysunięcie na pn. wsch. (zaznaczają się tu wpływy mas powietrza arktycznego i kontynentalnego ) i znaczne wyniesienie nad poziom morza obszar SPK i tereny bezpośrednio do niego przyległe należą do najchłodniejszych obszarów kraju. Okres wegetacyjny trwa tutaj zaledwie ok. 180 dni (w centralnej Polsce ok. 220 dni). Okres zalegania pokrywy śnieżnej wynosi ok. 100 dni (wyjątkowo nawet 160 dni), liczba dni z przymrozkami - 130-150, a z mrozem -50-60. Zima jest mroźna i długa (dwukrotnie dłuższa niż w zach. części kraju), wiosna - opóźniona i chłodna, a lato - krótkie i upalne. Średnia temperatura roczna wynosi ok. +6°C, a średnie temperatury stycznia i lipca odpowiednio -5°C i +17°C. Ekstremalne temperatury zanotowane w tym rejonie wynoszą +36°C i -38°C. Przeważają wiatry zachodnie i południowo-wschodnie. Roczna suma opadów uzależniona jest od rzeźby terenu i wynosi przeciętnie ponad 600 mm.

Park leży w dorzeczu Niemna. Odwadniany jest przez dwa systemy rzeczne: Czarnej Hańczy i Szeszupy. Główną oś hydrograficzną parku stanowi Szeszupa, której obszar źródliskowy znajduje się w lasach łęgowych koło Turtula. Płynie ona w kierunku północno-wschodnim w rozległym obniżeniu terenu tzw. Zagłębieniu Szeszupy. Na terenie Parku przepływa przez 5 płytkich jezior.
Czarna Hańcza, której źródła znajdują się w okolicy wsi Okliny i jeziora Jegliniszki, po zasileniu wodami jez. Hańcza płynie wartko głęboką rynną polodowcową, za Turtulem spowolnia bieg, zmienia się w meandrującą rzekę nizinną toczącą swe wody ku południowo-wschodnim granicom państwa.
Ważnym elementem sieci hydrograficznej Parku są jeziora. Na terenie parku są 22 jeziora o powierzchni pow. 1 ha.
Jezioro Jeglówek
Największym i najgłębszym jest j. Hańcza (108,5 m), pozostałe znacznie mniejsze i płytsze tworzą niezwykle ciekawe krajobrazowo i przyrodniczo kompleksy: zespół jezior kleszczowickich (jez. Kojle, Perty, Purwin), zespół jezior szurpilskich (jez. Szurpiły, Jeglówek, Kluczysko ). Istotną rolę w obiegu wody na obszarze SPK odgrywają źródła (ok.80) i wysięki wodne.

Największy wpływ na obraz współczesnej szaty roślinnej SPK, miała gospodarcza działalność człowieka. Na przestrzeni pięciuset lat większość lasów na tym obszarze wycięto, a uzyskane w ten sposób tereny przekształcono w pastwiska, łąki i pola uprawne. Zachowane kompleksy leśne również zmieniły swój charakter. Znacznie zmniejszył się udział gatunków liściastych, a zwiększył udział świerka i sosny. Człowiek przyczynił się również do osuszenia części torfowisk. Mimo silnego przekształcenia flora SPK jest bogata - występuje tu około 700 gatunków roślin zielnych. Wśród nich 44 gatunki podlegają ochronie całkowitej (18 gat. storczykowatych) oraz 14 ochronie częściowej. Takiej różnorodności sprzyja duże urozmaicenie rzeźby terenu oraz różnorodność środowisk. Specyfiką Parku jest obecność wielu elementów charakterystycznych dla strefy borealnej m.in. dominujący w drzewostanie lasów świerk pospolity, wielosił błękitny, rdestnica szczecinolistna, grążel drobny, grzybieńczyk wodny, grzybienie północne. Mniejszy udział mają gatunki subarktyczne, górskie, południowe, atlantyckie i subatlantyckiej.

Pierwotny charakter zachowały jedynie fragmenty lasów w północnej części Parku takie jak łęg olszowy porastający źródliska w obrębie tzw. „wiszących torfowisk”, łęg gwiazdnicowo–olszowy oraz bór łochyniowy. Ponad 60 % powierzchni SPK stanowią grunty rolne, łąki i pastwiska. Na niektórych pastwiskach można spotkać rzadkie w tej części kraju murawy kserotermiczne oraz płaty muraw napiaskowych.
Czosnek niedzwiedzi
Kukawka Fuchsa
Najbogatszym pod względem florystycznym jest związany suchymi, lecz żyznymi siedliskami zespół suchej łąki pienińskiej w odmianie subborealnej. Obok traw dominują w niej rośliny motylkowe oraz zioła o barwnych kwiatach. W jeziorach mezotroficznych znajdują się rozległe podwodne łąki, utworzone przez różne gatunki ramienic. W jeziorach eutroficznych stwierdzono obecność 41 zespołów roślinnych, z których część ma charakter borealny i subborealny.

Stwierdzono tutaj 231 gatunków porostów, co dla obszaru o stosunkowo niewielkiej powierzchni oraz znacznym przekształceniu krajobrazu jest wyjątkowo wysoką liczbą. Na terenie SPK znajdują się m.in. stanowiska rzadkich porostów naskalnych: galaretnicy sztywnej i kruszownicy strojnej.

Fauna SPK ma cechy charakterystyczne dla fauny środkowoeuropejskiej oraz północno i wschodnioeuropejskiej. Przewaga gruntów rolnych, brak większych kompleksów leśnych a zarazem obecność licznych jezior i zabagnień znacząco wpływają na obraz fauny tego terenu.

Najmniej poznany jest świat bezkręgowców. W wodach rzeki Czarnej Hańczy, żyją organizmy przystosowane do wartkiego prądu i wymagające czystych wód. Należy do nich wypławek alpejski – płaziniec charakterystyczny dla wód górskich, mszywioły oraz chłodnolubne mięczaki. W powstałym przez spiętrzenie wód rzeki Stawie Turtulskim występuje nadecznik stawowy - gąbka słodkowodna uznawana za biologiczny wskaźnik czystości wody. W Jeziorze Hańcza występują liczne skorupiaki pochodzenia skandynawsko – bałtyckiego (m.in. Palasiolla quadrispinosa - relikt polodowcowy). Stwierdzono tu również jedyne w Polsce stanowisko widłonoga wód syberyjskich Eurytemora gracilis. Do gatunków reliktowych w jeziorze Hańcza zaliczają się również: należący do mięczaków sadzawczak drobny oraz pijawka Theromyzon maculosa. W niewielkich zbiornikach śródpolnych licznie występuje podlegająca ochronie pijawka lekarska. Na niektórych jeziorach podjęto próby reintrodukcji i ochrony rzadkiego raka szlachetnego. Stosunkowo dobrze poznane są motyle dzienne SPK (53 gatunki). Ponadto na terenie Parku prowadzono prace inwentaryzacyjne takich grup owadów jak: chrząszcze, ważki i muchówki.

W samym jeziorze Hańcza stwierdzono 24 gatunki ryb. Obok gatunków typowych dla wód głębokich, czystych i dobrze natlenionych (sieja, sielawa, stynka) występują tu bardzo rzadkie: głowacz pręgopłetwy i koza. Spośród drapieżników warto wymienić: szczupaka, miętusa, okonia i węgorza. Ponadto w kilku jeziorach SPK reintrodukowano troć jeziorową. SPK obfituje w wartko płynące cieki wodne o dobrze natlenionej wodzie, w których odpowiednie warunki do życia znajduje pstrąg potokowy, głowacz białopłetwy i strzebla potokowa.

Gromadę płazów reprezentują traszka grzebieniasta i zwyczajna, kumak nizinny, grzebiuszka ziemna, 4 pospolite gatunki żab i 3 ropuch. Obecnie podejmowane są próby reintrodukcji rzekotki drzewnej. Spośród gadów można spotkać jaszczurkę zwinkę i żyworódkę. Dawniejsze informacje dotyczące występowania padalca, zaskrońca i żmiji zygzakowatej a nawet żółwia błotnego obecnie nie są potwierdzone.

Na terenie SPK odnotowano 140 gatunków ptaków. Ze środowiskiem wodnym związane są m.in.: zimorodek, nurogęś, bąk, łabędź niemy, perkoz dwuczuby, łyska oraz kaczki: głowienka, czernica i gągoł. Poza tym w obrębie szuwarów gniazduje błotniak stawowy, często też można tu usłyszeć charakterystyczne głosy trzciniaka, trzcinniczka, brzęczki i strumieniówki. Na terenach leśnych występują m.in.: orzechówka, dzięcioł czarny oraz orlik krzykliwy. Charakterystyczna dla terenów otwartych jest białorzytka, wykorzystująca do gniazdowania usypiska kamieni zbieranych z pól. W zadrzewieniach śródpolnych mają swoje gniazda m.in. grzywacz, wilga i kobuz. W sezonie wiosenno - letnim na terenie SPK i otuliny przebywa ok. 120 par bociana białego.
Obszary leśne, tereny łąk, bagien i upraw polowych zamieszkują liczne drobne ssaki, m.in. smużka, będąca reliktem polodowcowym. Na terenie SPK stwierdzono 9 gatunków nietoperzy. Prawdziwą rzadkością jest jedna z dwóch w Polsce kolonia rozrodcza nocka łydkowłosego, znajdująca się na strychu zabytkowego drewnianego kościoła w Jeleniewie. Popularne tu ziemne piwnice przydomowe zapewniają dla części gatunków nietoperzy odpowiednie warunki hibernacji. Z większych ssaków występują: jenot, borsuk, lis, tchórz, wydra, gronostaj, łasica. Od wielu lat jest to jeden z rejonów Polski o najwyższej liczebności bobra europejskiego. Właśnie tutaj odławiano osobniki które dały początek populacjom tego gatunku w innych częściach naszego kraju. Tereny leśne zamieszkuje dzik i sarna. Kompleksy leśne w północnej części SPK stanowią korytarz ekologiczny łączący Puszczę Romincką z Puszczą Augustowską, dlatego okresowo pojawiają się tu migrujące jelenie, łosie i wilki.


ŹRÓDŁO http://www.spk.org.pl/