Wśród śladów przeszłości

Aktualności PL 2009-10-02

Skansen w Olsztynku tętni życiem przez cały sezon.Jarmarki, festiwale, pokazy rzemiosła ludowego odbywają się pośród wspaniałej scenerii zabytkowych chałup, stodół ,wiatraków i przyrody. 3 i 4 października odbędą się tu V Targi Chłopskie ,,Jesienne ogrody”.

Muzeum Budownictwa Ludowego Park Etnograficzy

w Olsztynku

fragment książki Bogumiła Kuźniewskiego „Olsztynek”

Olsztynecki skansen należy do jednych z najstarszych w Polsce. Jego początki sięgają 1909 roku, kiedy to władze Królewca podjęły decyzję o stworzeniu muzeum na wolnym powietrzu. Pod zabudowę obiektu przeznaczono pobrzeża wąwozu z kanałem między stawami na stkraju Ogrodu Zoologicznego w Królewcu.

W założeniach programowych poza budownictwem ludowym przewidziano część archeologiczną. W trakcie realizacji bazowano na kopiach i w niewielkim stopniu na oryginałach.

Poczynając od 1910 roku zbudowano 24 obiekty architektury; były też dwa archeologiczne – grodzisko z Prakwic i kurhan z grobem skrzynkowym z Sambii. Wśród zabytków budownictwa ludowego połowę stanowiła zabudowa z Małej Litwy , bardzo skromnie reprezentowane były Mazury i Sambia. Dalszy rozwój ograniczała szczupłość terenu, z tego względu szukano nowego miejsca na lokalizację skansenu. Wiosną 1937 roku zarząd administracyjny prowincji wschodniej zdecydował przenieść muzealne obiekty z Królewca pod Olsztynek. Wiązało się to z istnieniem w okolicach Olsztynka pomnika Tannenberg, który stał się miejscem masowych wycieczek z całej Rzeszy. Przyszłe muzeum miało jeszcze bardziej podnieść atrakcyjnośc Olsztynka, a zarazem mogło liczyć na znaczną frekwencję zwiedzających. Translokację królewieckich obiektów i prace montażowe w Olsztynku rozpoczęto w 1938 roku., a zakończono w końcu 1942 roku. Nie udało się przenieść wszystkich obiektów z Królewca, nie wszystkie zmontowane w Olsztynku przetrwały wojne. Do zakończenia jej działań muzeum nie było udostępniane do zwiedzania.

Po wojnie skansen pozostawał przez kilka lat bez stałej opieki. Wtedy to uległy rozproszeniu eksponaty , a w obiektach architektonicznych powstały liczne uszkodzenia. Pod koniec lat czterdziestych przystąpiono do prac zabezpieczających i remontowo- konserwatorskich, które trwały do połowy lat pięćdziesiątych. Wykonywane były na zlecenie i pod merytorycznym nadzorem Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków w Olsztynie. Gorącym zwolennikiem rozwoju skansenu był Hieronim Skurpski, Zbigniew Rewski, Cecylia Vetulani, Eugeniusz Zawadzki, Franciszek Klonowski i Lucjan Czubiel, powstał w 1962 roku Park Etnograficzny jako Oddział Muzeum Mazurskiego w Olsztynie. Pierwszym kierownikiem został dr Józef Wieczorek.

Wraz z postępującą rozbudową powstały warunki do przekształcenia skansenu od 1 stycznia 1969 roku w placówkę autonomiczną pod nazwą Muzeum Budownictwa Ludowego Park Etnograficzny w Olsztynku. Usamodzielnienie olsztyneckiego skansenu przyczyniło się znacznie do znacznie szybszego i wszechstronniejszego rozwoju. Nastąpiła możliwość gromadzenia muzealiów ruchomych ( m.in. na wyposażenie i wystrój wnętrz udostępnianych dla zwiedzających) oraz organizowania bibliteki o charakterze naukowym i popularnonaukowym. W latach siedemdziesiątych zespół obiektów budownictwa ludowego wzrósł niemal dwukrotnie. Największą zasługę w tym dziele należy przypisać ówczesnemu dyrektorowi – Eugeniuszowi Oleszczukowi.

Od stycznia 1985 roku włączono do MBL PE dwa obiekty muzealne na terenie staromiejskiego Olsztynka: tzw. Dom Mrongowiusza oraz Salon Wystawowy w odbudowanym na cele muzealne dawnym kościele ewangelickim. W „Domu Mrongowiusza” znajduje się niewielka , stała ekspozycja poświęcona Krzysztofowi Celestynowi Mrongowiuszowi. W Salonie Wystawowym są ekspozycje czasowe o bardzo zróżnicowanej problematyce, zarówno regionalnej, ogólnopolskiej, jak i dotyczącej kultur pozaeuropejskich.

Olsztynecki Park Etnograficzny, usytuowany na północnych obrzeżach miasta zajmuje obszar 56 ha. Lokalizacja Muzeum okazała się niezwykle trafną, a teren w mikroskali stanowi odzwierciedlenie środowiska przyrodniczego Warmi i Mazur. Jest bowiem pięknie rozrzeżbiony, skrajem przepływa rzeczka Jemiołówka, są też oczko wodne, oazy leśne i bagienne, pola uprawne, łąki kośne i pastwiska. Wraz ze stosunkowo lużno, jak na warunki skansenowskie , wkomponowaną zabudową obszar stanowi swoiste uroczysko i interesujący zespół kulturowo-przyrodniczy. Do tego zieleń, wymagająca wprawdzie pewnych korekt i uzupełnień oraz ożywiająca zwierzyna: konie, w tym koniki polskie z rodziny tarpanów, krowy, kozy, owce, króliki, ptactwo, czasem muzyka koników polnych i rechot żab dodają naturalnego kolorytu tej próbie odtworzenia atmosfery cichej, spokojnej osiemnastwiecznej wsi. Latem z powodu wyjątkowo dużego zainteresowania zwiedzających jest tu niezwykle rojno i gwarno. Za to zima skansen sprawia wrażenie oazy, w której czas jakby się zatrzymał lub upływał znacznie wolniej.

O merytorycznej wartości Muzeum w największym stopniu stanowią zasoby zbiorów i ich różnorodność. Zgromadzono je w czterech działach: Architektury, Kultury Materialnej, Sztuki Ludowej i Folkloru oraz w Bibliotece i Archiwum. Na początku 2006 roku stan liczebny przedstawiał się następująco:

budownictwo ludowe ( wraz z mała architekturą) – 54 obiekty, kolejne w trakcie prac budowlano – montażowych
muzealia prezentujące kulturę materialną -ponad 8000 obiektów
prace twórców ludowych i rękodzieła – ponad 2000 obiektów
zbiory biblioteczne – ponad 6000 woluminów

Obiekty budownicta ludowego pochodzą z Warmi, Mazur, Powiśla, Barcji, Sambii i Małej Litwy, zwanej także Pruską Litwą. Są niezwykle zróżnicowane architektonicznie , tworząc jeden z najciekawszych zespołów skansenowskich w Polsce. Prezentują różne funkcje: domy mieszkalne, obiekty inwentarskie i gospodarcze, sakralne i „przemysłowe”, na przykład młyn wodny, wiatraki, olejarnia, kuźnia, wędzarnia, garncarnia. Wznoszono je z tradycyjnych materiałów budowlanych , głównie z drewna , ale także z kamienia i cegły, poszywano najczęściej trzciną lub kryto paloną dachówką ceramiczną. Najczęściej występującymi konstrukcjami są: wieńcowa ( zrębowa) i szkieletowa, w tym zarówno tzw. mur pruski, jak i tzw. ryglówka.